სამი ტაძარი, ორი მდინარის შესართავი შიშველი გორის ქვეშ და ადგილი, სადაც საქართველო გაქრისტიანდა — თბილისიდან ოც წუთში.
საჭირო დრონახევარი დღე სამივესთვის; მთელი დღე სადილითა და ერთი დამატებითი გაჩერებით.ფასიშესვლა უფასოა. ტაქსი ჯვარზე და უკან ლოდინით — 30–60 ლარი (2025).სეზონიმთელი წელი. გაზაფხული და შემოდგომა ყველაზე სუფთა ჰაერს იძლევა.სადმცხეთა, თბილისიდან ოცი კილომეტრი, არაგვისა და მტკვრის შესართავთან.დაჯავშნაარსად არ სჭირდება. მძღოლი ან გიდი წინა საღამოს შეათანხმეთ.საუკეთესო საათითერთმეტამდე. შუადღისას ხეობა ბურუსში იკარგება.
გარემოქალაქი ორი მდინარის ჩანგალშიმცხეთა დაბლა დგას, სადაც არაგვი მთებიდან ჩამოდის და მტკვარს ერწყმის. ქალაქი ბრტყელია და ფეხით სავალი; ჯვარი კი მარტოა გაღმა შიშველ გორაზე, ყველა ქარისთვის ღია და მხოლოდ გზით მისაწვდომი.
17000.017451.318002.518843.819685.020005.5
01
რა არის მცხეთა
მცხეთა ქართლის დედაქალაქი იყო თბილისამდე დაახლოებით ათასი წელი, და სწორედ აქ მიიღო საქართველომ ქრისტიანობა მეოთხე საუკუნეში. ტაძრები იუნესკოს სიაშია, ვიზიტს კი სამი ატარებს: სვეტიცხოველი ქალაქის შუაგულში, სამთავრო ქუჩის თავში და ჯვარი — მარტო, გაღმა გორაზე.
პირველი გასაკვირი მასშტაბია. ძველი ქალაქი ბოლოდან ბოლომდე ათი წუთის სავალია: ტაძარი გალავანში, ღვინისა და ჩურჩხელის დახლები, რამდენიმე რესტორანი და მდინარეები უკან.
მეორე ის, რომ ესენი მოქმედი ეკლესიებია და არა მუზეუმები. შესვლა ყველგან უფასოა. აქ წირავენ, ნათლავენ, ასაფლავებენ და ბევრს აჯვარებენ; სამთავრო კი დედათა მონასტერია. სტუმარი აქ სტუმარია.
დღის ყველაზე რთული ნაწილი ჯვარია. მანქანით თხუთმეტი წუთია ზემოთ, შიშველ გორაზე, სადაც მდინარეები ერთდება — ავტობუსი არ დადის, გამოსადეგი ბილიკი არ არსებობს და ჩრდილიც არსად.
თბილისი, ოცი წუთი ქვემოთ: მცხეთაში ვიზიტი თითქმის ყოველთვის აქედან იწყება.
02
სვეტიცხოველი, ტაძარი გალავანში
სვეტიცხოველი საქართველოს უდიდესი ისტორიული ტაძარია და რვა საუკუნის მანძილზე მეფეთა კურთხევისა და დაკრძალვის ადგილი. დღევანდელი შენობა XI საუკუნისაა; გალავანი კოშკებით ერეკლე II-მ შემოავლო.
შიგნით მაღალია, ცივი და თითქმის შიშველი: ფრესკები ფრაგმენტებადაა, იატაკში ქვის საფლავები. ორმოცი წუთი და ეზოც შემოიარეთ.
სახელიცხოველმყოფელი სვეტი. კვართისა და კედრის სვეტის თქმულება ამ ადგილის მთელი მიზეზია.საფლავებიიატაკის ქვეშ ქართველი მეფეები, მათ შორის ერეკლე II. ნიშნები მარტივია და ადვილად შეუმჩნეველი.ფრესკებიფრაგმენტული — აპოკალიფსი სამხრეთ კედელზე, გაცვეთილი წმინდანები სხვაგან. აიხედეთ ზემოთ.გალავანიXVIII საუკუნის სიმაგრე ექვსი კოშკით. ჭიშკარი ქალაქის საუკეთესო კადრია.შაბათიჯვრისწერები ერთმანეთის მიყოლებით დილიდან საღამომდე. სანახავად კარგია, დასათვალიერებლად — არა.შესვლაუფასო, სამივეგან. კარი ჩვეულებრივ დილის რვიდან საღამომდე ღიაა.
03
ჯვარი და ხედი ორ მდინარეზე
ჯვარი უფრო ძველი და უფრო პატარაა: VI საუკუნის ბოლოს აშენდა იმ გორაზე, სადაც წმინდა ნინომ ხის ჯვარი აღმართა. ტეტრაკონქია — ოთხი აფსიდა ცენტრალური კვადრატის გარშემო — და მის გეგმას კავკასიაში სამასი წელი იმეორებდნენ.
შიგნით თითქმის არაფერია: შიშველი ქვა, ჯვრის ბუდე იატაკში, სანთლები და შუქი ოთხივე მხრიდან. ათი წუთი საკმარისია.
მთავარი ხედია. ჩრდილოეთ მხრიდან მწვანე არაგვი პირდაპირ ფეხქვეშ ერწყმის მღვრიე მტკვარს და ერთხანს ორი წყალი გვერდიგვერდ, შეურევლად მიდის. მცხეთა ჩანგალშია, შუაში სვეტიცხოვლის გუმბათი. ლერმონტოვს „მწირი“ სწორედ აქ დაუწყია.
მოდით დილით. შესართავი თერთმეტამდე ორ ფერად იკითხება, შემდეგ ბურუსში ბრტყელდება. გორა ღიაა — ქარი ყოველთვის, ივლისში ჩრდილი არსად, ზამთარში ყინული — და საყიდლადაც მხოლოდ ის არის, რაც სადგომში მოიტანეს.
მთები, საიდანაც არაგვი ჩამოდის; ჯვარი სწორედ ამ ხეობას გადმოჰყურებს.
04
სამთავრო, მონასტერი ქუჩის თავში
სამთავროს ერთდღიანი ტურისტების უმეტესობა ტოვებს და ტყუილად: ტაძრიდან ხუთი წუთის სავალია და სწორედ აქ დგება მეოთხე საუკუნის ამბავი. წმინდა ნინო აქაურ მაყვლოვანში ცხოვრობდა, სანამ მეფე ეკლესიას აუშენებდა.
ეზოში ორი ეკლესიაა — პატარა, ნინოს დროიდან, და XI საუკუნის ფერისცვალება — უკან კი მონასტერი. აქ უფრო წყნარია და ბნელი, ეტიკეტიც მეტად მნიშვნელოვანი.
მირიანი და ნანამეფე და დედოფალი, რომლებმაც ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად აქციეს, მთავარ ტაძარშია, დაბალ ქვის საფლავში.ნინოს სამლოცველოპატარა ეკლესია ეზოს კუთხეში. მრავალჯერ გადაკეთებული — მთავარი ადგილია, არა ქვა.მამა გაბრიელიგაბრიელ ურგებაძის საფლავთან მუდმივი რიგია. ან ბოლოში ჩადექით, ან გვერდი აუარეთ.მონაზვნებიმოქმედი მონასტერი. ნუ გადაუღებთ დებს ფოტოს და ეზოშიც წყნარად ილაპარაკეთ.დროოცდახუთი წუთი, მეტი თუ რიგი დაგაინტერესებთ.ჩაცმასამიდან ყველაზე მკაცრი. კაბები და თავსაფრები კართან კიდია, მაგრამ თქვენი ჯობია.
05
როგორ მივიდეთ და როგორ ავიდეთ ჯვარზე
მცხეთა თბილისიდან ოცი კილომეტრია და მარშრუტკები დიდუბიდან მთელი დღე დადის. ეს ქვეყანაში ყველაზე ადვილი ნახევარი დღეა მანქანის გარეშე — სანამ გორას არ შეხედავთ.
თუ ჯვარი გინდათ (და უნდა გინდოდეთ), პრაქტიკული პასუხი ორია: ტაქსი მცხეთიდან შეთანხმებული ლოდინით, ან თბილისში აყვანილი მძღოლი მთელი გასვლისთვის.
მარშრუტკადიდუბიდან, ყოველ 15–20 წუთში, 1–3 ლარი (2025) და ნახევარი საათი. გაჩერება ტაძრიდან ახლოსაა.მატარებელიდღეში რამდენიმე ნელი რეისი, ერთი-ორი ლარი. სადგური მდინარის გაღმაა, პლუს ოცი წუთი ფეხით.ტაქსი თბილისიდანაპლიკაციით დაახლოებით 30–50 ლარი ერთი მიმართულებით, ქუჩიდან — მეტი.ტაქსი ჯვარზე30–60 ლარი მცხეთიდან უკან, ზემოთ ლოდინით. ფასი და ლოდინი ჩასხდომამდე შეათანხმეთ.მძღოლი დღეში120–220 ლარი მცხეთა და ჯვარი, დღის ნაწილიც რჩება კიდევ ერთი გაჩერებისთვის.ფეხით ასვლაარა. გრძელი შემოვლა გვერდულის გარეშე და მოძრაობით, ან მოუნიშნავი ციცაბო ბილიკი.
ჯვარზე ავტობუსი არ დადისჯვარი გზით თხუთმეტი წუთია ქალაქის ზემოთ და საზოგადოებრივი ტრანსპორტი იქ საერთოდ არ არის. ტაქსები ტაძართან და გაჩერებასთან დგანან, ფასი კი ის არის, რაზეც ჩასხდომამდე შეთანხმდით — ლოდინის დროის ჩათვლით. თორემ მოლაპარაკება გორაზე მოგიწევთ, სადაც ალტერნატივა არ გაქვთ.
06
როდის და რომელ საათზე
მცხეთა მთელი წელი ღიაა, ამიტომ საკითხი სეზონი კი არა, საათი და კვირის დღეა. ორი რამ განსაზღვრავს ვიზიტს: შუქი შესართავზე და ჯვრისწერების კალენდარი.
დილა ორივეზე პასუხია. თერთმეტამდე ორი მდინარე ორ ფერად იკითხება, ავტობუსები ჯერ გზაშია და ტაძარშიც ადგილია. ორ საათზე ხეობა ბურუსშია, ჯვრის სადგომი სავსე, სვეტიცხოველი კი მათია, ვინც იქორწინებს.
11:00-მდეშესართავი მკვეთრი, ეკლესიები წყნარი, გორა თითქმის თქვენი. ეს არის ვიზიტი.11:00 – 15:00ავტობუსების საათები. ორივე სადგომი ივსება, შიგნით ხმაურია.შაბათიჯვრისწერები მთელი დღე სვეტიცხოველში, ერთმანეთის მიყოლებით.კვირის დილაწირვა სამივეგან. სავსე და შთამბეჭდავი, მაგრამ არა დათვალიერებისთვის.აპრ–ივნ, სექ–ოქტყველაზე სუფთა ჰაერი და ფერი ხეობაში. შემოდგომაზე ახალი ღვინოც.ოქტომბრის შუასვეტიცხოვლობა ავსებს ქალაქს ერთი-ორი დღით. ან მიზნად დაისახეთ, ან აიცილეთ.ზამთარიცივი, ცარიელი, ხშირად ლამაზი. ჯვრის გორაზე ქარი და ყინულია; ფეხსაცმელი ქურთუკზე მნიშვნელოვანია.
07
ჩაცმა და ქცევა
სამივე ყოველდღიურ ხმარებაშია და წესები იგივეა, რაც მთელ მართლმადიდებლურ საქართველოში, ოღონდ აქ ოდნავ მკაცრად — მცხეთა ქვეყნის სულიერი მისამართია. უხეშად არავინ მოგექცევათ; უბრალოდ კართან გადასაფარებელს მოგცემენ.
ქალებიმუხლს ქვემოთ კაბა, დაფარული მხრები, თავსაფარი შიგნით. შარვალს სვეტიცხოველში იტანენ, სამთავროში — არა.მამაკაცებიგრძელი შარვალი, დაფარული მხრები, ქუდი კარებთან. შორტებით ზაფხულში ზღურბლზე გაგაჩერებენ.გადასაფარებლებიკაბები და თავსაფრები უფასოდ კიდია ყველა შესასვლელთან, თუმცა კარგად ნახმარი. თქვენი ჯობია.ფოტოჩვეულებრივ შეიძლება ფლეშის გარეშე, წირვის გარეთ. არასდროს — მონაზონი, მგლოვიარე ან ჯვრისწერა.სანთლებიწვრილი ფული სადგამთან, ერთი-ორი ლარი. აანთეთ სხვა სანთლიდან, არა ლამპრიდან.წირვის დროსდადექით უკან, ჩუმად, და ნუ გადაკვეთთ იატაკს მლოცველების წინ.
08
რა ჯდება დღე
ეს საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე იაფი კარგი დღეა, რადგან ძვირფასი ნაწილი უფასოა. ქვემოთ ერთ ადამიანზეა და ზემოთ დამრგვალებული.
შესვლაარაფერი, სამივეგან (2025). ხატებთან შემოწირულობის ყუთი დგას, თუ გინდათ.მისვლა-მოსვლა4–6 ლარი მარშრუტკით ორივე მხარეს, ან 60–100 ლარი ტაქსით თბილისიდან უკან და წინ.ჯვარი30–60 ლარი ტაქსი მცხეთიდან ლოდინით, თქვენს შორის გაყოფილი.გიდი60–120 ლარი ორ-სამ საათში, თბილისიდან. აქ განსაკუთრებით ღირს: ჯვარზე წარწერები არ არის.სადილი25–45 ლარი კაცზე ქალაქის რესტორანში, ღვინის დოქით. ხინკალი და ლობიო ადგილობრივი შეკვეთაა.დახლებიჩურჩხელა და ღვინო ტაძრის გვერდით ჩიხში, 5–20 ლარი. ვაჭრობა არც მოსალოდნელია, არც შეურაცხმყოფელი.
09
რა დავამატოთ
მცხეთა ნახევარი დღეა და თბილისიდან ორი საუკეთესო გზის კვანძზე დგას. სწორედ ეს არის არგუმენტი მანქანის ან მძღოლის სასარგებლოდ.
ჩრდილოეთით საქართველოს სამხედრო გზა არაგვს მიუყვება ანანურის წყალსაცავამდე — გამაგრებული ეკლესიის კომპლექსი მცხეთიდან საათში — და შემდეგ გუდაურსა და ყაზბეგისკენ ადის. მცხეთა ამ მარშრუტის პირველი გაჩერებაა.
დასავლეთით უფლისციხე, კლდეში ნაკვეთი ქალაქი გორთან, საათნახევარშია და გრძელ, მაგრამ კომფორტულ წყვილს ქმნის. უფრო ახლოს კი შიომღვიმეა, სადაც ტურისტების მცირე ნაწილი ადის.
და თუ მხოლოდ დილა გაქვთ: ჯერ ჯვარი, მერე ქალაქი ფეხით, სადილი და შუადღისთვის თბილისში. დედაქალაქიდან ეს ერთადერთი გასვლაა, რომელიც ნამდვილად ეტევა დღის დაწყებამდე.
ანანური არაგვის წყალსაცავზე, მცხეთიდან საათით ჩრდილოეთით იმავე გზაზე.
10
ხუთი შეცდომა
ხუთიდან ოთხი ჩვენია, მეორე კი ძვირად ჯდება.
შუადღისას მისვლაშესართავი ბურუსშია, ორივე სადგომი სავსე, ავტობუსები შიგნით.ფასის შეუთანხმებლობაჯვარამდე ფასზე და ლოდინზე ჩასხდომამდე შეთანხმდით. გორაზე მეორე მძღოლი არ არის.შაბათი ტაძარშიჯვრისწერები დილიდან საღამომდე. სანახავად შესანიშნავია, დასათვალიერებლად — არა.შორტები და შიშველი მხრებისამთავროში ყოველდღე აბრუნებენ. თავსაფარი და გრძელი შარვალი ჩანთაში წყვეტს საკითხს.ფოტოგაჩერებად აღქმაოცი წუთი ჯვარზე და ერთი წრე ტაძარში — სამთავრო, საფლავები და ქალაქი გამორჩება.
11
კითხვები, რომლებიც ყოველთვის ისმის
ექვსი, რომელიც ყველაზე ხშირად გვესმის, მოკლე პასუხებით.
რამდენი დრო სჭირდება?ნახევარი დღე ზუსტია: საათი ჯვარზე გზასთან ერთად, ორმოცი წუთი სვეტიცხოველში, ნახევარი საათი სამთავროში და სადილი. მთელი დღე მხოლოდ უფლისციხით ან შიომღვიმით.შესაძლებელია მანქანის გარეშე?ქალაქისთვის — დიახ: მარშრუტკები დიდუბიდან მთელი დღე დადის, ორ ლარად. ჯვარისთვის — არა: იქ საზოგადოებრივი ტრანსპორტი არ არის და ტაქსი სჭირდება შეთანხმებული ლოდინით.შესვლა ფასიანია?არა, არცერთში. ესენი მოქმედი ეკლესიებია და არა მუზეუმები. სანთელი ერთი-ორი ლარია, შემოწირულობის ყუთი ყველგან დგას, სავალდებულო არაფერია.შეიძლება ჯვარზე ფეხით ასვლა?თეორიულად. პრაქტიკულად გზა გრძელი შემოვლაა გვერდულის გარეშე და მოძრაობით, პირდაპირი ბილიკი კი მოუნიშნავი და ციცაბო. ვინც ერთხელ სცადა, მეორედ ტაქსით ავიდა.ქალებს თავი უნდა დაიფარონ?ეკლესიის შიგნით — დიახ, პლუს მუხლს ქვემოთ კაბა. გადასაფარებლები უფასოდ კიდია ყველა კართან, თუმცა საერთო და ნახმარი. მამაკაცები ქუდს იხდიან და გრძელ შარვალში არიან.ღირს, თუ ბევრი ეკლესია მაქვს ნანახი?ჯვარი ღირს მარტო არქიტექტურით — VI საუკუნის გეგმა, რომელსაც მთელი კავკასია იმეორებდა — და ხედი ორ მდინარეზე საქართველოში აღარსად მეორდება. სვეტიცხოველი მასშტაბითა და იატაკქვეშა საფლავებით.
მოკლედჯერ ზემოთ, მერე ქვემოთჯვარი, სანამ ორი მდინარე ორ ფერად იკითხება, შემდეგ ტაძარი და სამთავრო, სადილი ქალაქში და თბილისში დაბრუნება შუადღის დაწყებამდე.ყველაფერი, რა ვნახოთმცხეთის გზამკვლევი