ქართული ანბანის შესავალი: ოცდაცამეტი ასო, სამი დამწერლობა

ოცდაცამეტი ასო, თითოზე ერთი ბგერა

მხედრული ის დამწერლობაა, რომელსაც ყველა ვიტრინაზე, მენიუსა და მარშრუტკის დაფაზე ნახავთ: ოცდაცამეტი ასო თანამედროვე ხმარებაში, დიდი ასოების გარეშე ჩვეულებრივ ტექსტში და თითქმის სრული შესაბამისობა ასოსა და ბგერას შორის.

ის არაფერს ჰგავს. ფორმები მრგვალი და მარყუჟიანია, ანბანი კი არც ბერძნულიდან, არც კირილიციდან და არც არაბულიდან არის ნასესხები — ქართული ქართველურ ენათა ოჯახს ეკუთვნის, მეგრულთან, სვანურთან და ლაზურთან ერთად.

UNESCO-მ 2016 წელს სამივე ქართული დამწერლობის ცოცხალი კულტურა არამატერიალურ მემკვიდრეობად აღიარა და ფორმულირება მნიშვნელოვანია: სამივე დღემდე გამოიყენება — ასომთავრული ხატებზე, ნუსხური საეკლესიო ხელნაწერებში, მხედრული კი ყველგან.

საქართველოში მშვენივრად იმგზავრებთ ანბანის ცოდნის გარეშეც: მთავარ გზებზე ნიშნები ორენოვანია და საჭმელიც მოვა. მაგრამ ერთი საათი ასოებთან პირველივე დილას ანაზღაურდება, როცა დიდუბეში მიმართულებების დაფის წინ დადგებით.

სამი დამწერლობა და სამივე ცოცხალია

უძველესი ასომთავრულია — მრგვალი მთავრული ასოები, ცნობილი მეხუთე საუკუნის წარწერებიდან: ბირ-ელ-კუტი იუდეის უდაბნოში და ბოლნისის სიონი თბილისის სამხრეთით. მეცხრე საუკუნეში ხელნაწერებისთვის გაჩნდა კუთხოვანი ნუსხური; ორივეს ერთად ხუცურს უწოდებენ.

მხედრული, საერო დამწერლობა, მეათე საუკუნეში ჩნდება და შემდეგი სამასი წლის განმავლობაში სამოქალაქო წერას იკავებს. სწორედ მას წაიკითხავთ, მისი მთავრული ვარიანტი კი გზის ნიშნებსა და სათაურებზეა.

ათი ასო, რომელიც დაფების უმეტესობას ხსნის

მთელი ანბანი ერთ საღამოს მოითხოვს, ათი ასო კი ოც წუთს — და დაფის უმეტესობა უკვე იკითხება, რადგან ქართული ტოპონიმები მოკლეა, განმეორებადი და თითქმის ყოველთვის ერთი და იმავე ხმოვნით მთავრდება.

დაიწყეთ დაბოლოებით: თითქმის ყველა სახელი სახელობით ბრუნვაში ი-ზე მთავრდება — თბილისი, ბათუმი, ქუთაისი, გორი. ამ კუდის ამოცნობა უკვე დაფაზე სიტყვების ნახევრის ბოლო ასოს კითხვაა.

ერთი ქალაქი, სამი დაწერილობა

ლათინური ტრანსლიტერაცია არასოდეს დამკვიდრებულა. კახეთის გორაზე მდგარი ქალაქი ნიშნებზე, ბილეთებსა და საიტებზე გვხვდება როგორც Sighnaghi, Signagi და Sighnagi — ხანდახან ერთი კილომეტრის მანძილზე.

სახელებიც იცვლება: ყაზბეგის ძირას მდებარე დაბა 2007 წლიდან ოფიციალურად სტეფანწმინდაა, მაგრამ ყველა, დიდუბის მძღოლების ჩათვლით, ყაზბეგს ამბობს — ორივე ერთსა და იმავე ავტობუსში გისვამთ.

გამოსავალი ქართული დაწერილობაა, რომელიც არ იცვლება. გადაუღეთ ფოტო თქვენი მიმართულების მხედრულ ჩანაწერს და შეადარეთ ფორმები და არა ბგერები.

ბგერები, რომლებიც ინგლისურს არ აქვს

ქართული განასხვავებს ფშვინვიერ და მკვეთრ თანხმოვნებს, ინგლისურს კი მხოლოდ პირველი აქვს. თ, ქ და ფ დაახლოებით ინგლისური t, k და p-ია; მათი წყვილები — ტ, კ, პ — მკვეთრია, ხახადახშული და მკვეთრად ამოსროლილი.

ორი სხვა კი ღირს ვცადოთ, რადგან ტოპონიმებში ხშირია: ღ რბილი ხახისმიერია, ფრანგულ r-თან ახლოს (სიღნაღი, ღვინო), ყ კი კიდევ უფრო ღრმა და მკვეთრი — სწორედ ის ბგერა ყაზბეგში, რომელიც პირველად არავის გამოსდის.

იმდენი ასო, რომ მენიუ წაიკითხოთ

თბილისის ცენტრში მენიუ ჩვეულებრივ ორენოვანია; სოფლის სასტუმროში, საცხობში ან სამხედრო გზის პირას მდებარე სამზარეულოში — ხშირად არა. ექვსი სიტყვა ფარავს იმას, რასაც ნამდვილად შეუკვეთავთ, და ისინი ბათუმიდან ომალომდე მეორდება.

ქართული ისე იწერება, როგორც ისმის: როგორც კი ხ-ი-ნ-კ-ა-ლ-ი-ს ამოიკითხავთ, სიტყვა თქვენია — არც მუნჯი ასოები, არც ხმოვნების ცვლილება. კითხვა ნელია, მაგრამ არა რთული, და რამდენიმე დღეში ჩქარდება.

გზის ნიშნები და მთავრული, რომელიც არავის უსწავლებია

ნიშნებზე მთავრულია — მხედრულის მთავრული ფორმა — და ასოები საკმარისად იცვლება, რომ ერთი საათის ნასწავლი გააუქმოს: ბოლოები სწორდება, მარყუჟები ბრტყელდება, ყველაფერი ერთ სიმაღლეზე დგება. ისწავლეთ თქვენი ათი ასოს მთავრული ფორმაც და პრობლემა ქრება.

მთავარ მაგისტრალებზე — ყაზბეგისკენ, ბათუმის სანაპიროზე, თბილისი–ქუთაისის ავტობანზე — ნიშნები ორენოვანია, ქართული ზემოთ და ლათინური ქვემოთ. მათ გარეთ ხშირად აღარ, ხოლო მარშრუტკის მინაზე ხელით დაწერილ ბარათებზე — არასოდეს.

ერთი საათი, კალამი და სადგურის დაფა

რეალური მიზანი ამოცნობაა და არა წერა. გინდათ საქარე მინაზე შედებულ ბარათს შეხედოთ და მიხვდეთ, წერია თუ არა ყაზბეგი. ეს ერთი საათია კაფეში კალმით და შემდეგ ერთი კვირა ვიტრინებზე ასოების შემჩნევა.

თბილისი ქვეყნის ყველაზე მოხერხებული საკლასო ოთახია: მეტროს ყველა სადგური ორივე დამწერლობითაა მინიშნებული, ძველი ქალაქი კი ხელით მოხატული ვიტრინებით სავსეა — ასომთავრულის მიბაძვიდან თანამედროვე მთავრულამდე.

ხუთი შეცდომა, რომ აიცილოთ

ხუთიდან ოთხი ჩვენ თვითონ დავუშვით, პირველი კი ავტობუსად გიჯდებათ.

კითხვები ასოებზე